‘The show goes on’: conflict rond de Eemstercollectie bereikt kookpunt

Wat begon als een langslepende ruzie binnen de wereld van amateurarcheologie, kreeg op 26 mei 2026 onverwacht een nieuwe wending. Bij Klaas Geertsma stonden plotseling twee politieagenten voor de deur. Volgens Geertsma kwamen zij hem confronteren met een beschuldiging van verduistering van “130 stenen” , een verwijzing naar de omstreden APAN-Eemstercollectie van Tjerk Vermaning in het bezit van Klaas Geertsma.

De gebeurtenis maakt duidelijk hoe diep de breuk inmiddels is geworden tussen Geertsma en het huidige nieuwe bestuur van APAN, de vereniging Actieve Praktijk Archeologie Nederland die zich jarenlang bezighield met alternatieve visies op prehistorische vondsten en de erfenis van de amateurarcheoloog Tjerk Vermaning. Het APAN bestuur wil nu minder Vermaning en daarom de Eemster stenen?

“Ze wisten niet eens waar het over ging”

Volgens Geertsma verliep het bezoek door de politie opmerkelijk. De agenten zouden nauwelijks op de hoogte zijn geweest van de achtergrond van de zaak Vermaning en de Eemster collectie.

“Ze hadden nog nooit van Vermaning gehoord.”

De politie zou hebben gehandeld op verzoek van een korps “ergens in het zuiden van het land”. Wie precies aangifte deed of de melding indiende, werd hem niet verteld. Het nieuwe APAN bestuur had er al mee gedreigd dan laat zich wel raden wie de aangifte van verduisteren had gedaan. Voor Geertsma was de conclusie echter snel getrokken: hij houdt het nieuwe APAN-bestuur verantwoordelijk voor de actie.

In zijn eigen relaas beschrijft hij hoe hij de agenten uitlegde dat de collectie in kwestie volgens hem al jarenlang onderwerp is van discussie omdat de stenen ooit als vervalsingen zijn bestempeld. Daarbij verwees hij naar namen als prof. Waterbolk, Dick Stapert en Marcel Niekus, Archeologen en onderzoekers die in het verleden en de twee laatst genoemde personen nog steeds kritisch zijn over vondsten rond Tjerk Vermaning en zijn vondsten als vervalsingen beschouwen.

Van wetenschappelijke controverse naar juridisch conflict

De kwestie rond Vermaning behoort al decennia tot de meest omstreden hoofdstukken uit de Nederlandse amateurarcheologie. Vermaning verwierf bekendheid met vermeende prehistorische artefacten die volgens verschillende deskundigen later vervalst zouden zijn. Tegelijkertijd bleef hij onder een deel van zijn aanhang een symbool van verzet tegen de gevestigde archeologie.

Die oude strijd lijkt nu opnieuw op te laaien, maar ditmaal in juridische vorm.

Geertsma stelt dat hij niets heeft verduisterd omdat de collectie volgens hem rechtmatig in zijn beheer terechtkwam via wijle Govert van Noort oud bestuurslid van de APAN. Bovendien beroept hij zich op een juridische interpretatie waarbij langdurig beheer uiteindelijk zou hebben geleid tot persoonlijk eigendom. Hij verwijst daarbij naar advies van jurist Peter Graafstal die verjaring van de stukken had onderzocht.

Strategische reactie

Opvallend in Geertsma’s verhaal is dat hij tegenover de agenten uiteindelijk verklaarde dat hij de stenen “niet meer had”. Niet omdat hij schuld erkende, zo benadrukt hij, maar omdat hij naar eigen zeggen geen zin had in een ingewikkelde discussie aan de voordeur.

Volgens hem was dat de snelste manier om het gesprek te beëindigen.

De gebeurtenis lijkt voor Geertsma vooral een bevestiging van wat hij ziet als een persoonlijke campagne tegen hem. In zijn slotconclusie spaart hij het huidige APAN-bestuur niet:

“Met deze actie heeft de APAN nieuwe stijl haar ware gezicht laten zien.”

Oude vetes, nieuwe escalatie

De affaire laat zien hoe een wetenschappelijke en ideologische strijd uit het verleden nog altijd persoonlijke gevolgen heeft. Waar het debat ooit draaide om de echtheid van stenen werktuigen, gaat het inmiddels minstens zo veel over vertrouwen, eigenaarschap en onderlinge loyaliteit.

Loyaliteit is wat het nieuwe APAN bestuur overboord heeft gegooid.

Wie de publicaties en documentatie op de website van Tjerk Vermaning bestudeert, kan moeilijk ontkennen dat Geertsma geen prominente en actieve rol heeft gespeeld in de gehele Eemster-affaire. Hij behoorde jarenlang tot de meest zichtbare verdedigers van Vermaning en de alternatieve visie op de collectie Eemster en zette zich intensief in voor het behoud van het materiaal en de discussie daaromheen. En daar wil dat nieuwe bestuur nu van af.

Door hem die collectie af te nemen zal weer een deel van de Vermaning verdedigingsbewijs verloren gaan.

De man die APAN overeind hield

Vanuit dat perspectief vinden sympathisanten als ik het dan ook wrang dat juist Geertsma nu onderwerp is geworden van beschuldigingen van verduistering rond de collectie. Geertsma is de meest aangewezen persoon die in aanmerking komt om de Eemster collectie zorgvuldig te bewaren en te beheren.

Klaas Geertsma heeft een groot deel van zijn leven gewijd aan de APAN en speelde volgens veel betrokkenen een belangrijke rol in het voortbestaan van de vereniging in moeilijke periodes. Omdat hij Tjerk Vermaning persoonlijk heeft gekend, geldt hij voor velen als iemand die als geen ander weet hoe complex en beladen de gehele Vermaning-affaire in de loop der jaren is geworden.

Juist die betrokkenheid en zijn kritische houding tegenover de gevestigde archeologie waren voor veel mensen aanleiding om zich aan te sluiten bij de Actieve Praktijk Archeologie Nederland. Binnen de vereniging leefde lange tijd ruimte voor discussie over de officiële interpretaties van de vondsten en de rol van beroepsarcheologen daarin.

Volgens Geertsma en zijn sympathisanten veranderde die koers echter nadat een nieuwe groep binnen het bestuur meer invloed kreeg. Zij ervaren dat er sindsdien bewust afstand is genomen van de confronterende en kritische lijn die jarenlang door Geertsma werd vertegenwoordigd. Binnen die visie zou zijn kritische houding richting bepaalde beroepsarcheologen door sommigen als belastend of lastig zijn ervaren.

Het gevolg daarvan was uiteindelijk een breuk tussen Geertsma en het huidige bestuur, waarbij hij buiten de vereniging kwam te staan. Voor zijn aanhangers voelt dat wrang, juist omdat Geertsma jarenlang één van de meest zichtbare gezichten van de APAN was en nauw verbonden bleef met de nalatenschap van Tjerk Vermaning.

Vijftig jaar na de arrestatie van Vermaning staat nu de politie bij Geertsma voor de deur.

Bijna vijftig jaar nadat Tjerk Vermaning werd geconfronteerd met politieoptreden en juridische vervolging, heeft zich een opmerkelijke parallel voorgedaan. Ditmaal stond de politie niet bij Vermaning op de stoep, maar bij Klaas Geertsma, jarenlang één van de meest uitgesproken verdedigers van diens nalatenschap.

Juist dat gegeven maakt de situatie volgens sympathisanten extra wrang. De APAN ontstond destijds mede vanuit verzet tegen wat velen zagen als harde machtsmiddelen en een oneerlijke behandeling van Tjerk Vermaning door de gevestigde archeologische wereld en justitie en politie. Binnen die beweging leefde jarenlang het idee dat kritische stemmen beschermd moesten worden en dat open debat centraal hoorde te staan.

Dat nu uitgerekend vanuit diezelfde nieuwe APAN kring politie zou zijn ingeschakeld in een intern conflict rond de Eemstercollectie, voelt voor Geertsma en zijn medestanders als een pijnlijke tegenstelling. Volgens hen is daarmee een grens overschreden en is de oorspronkelijke geest van APAN ver verwijderd geraakt van waar de vereniging ooit voor stond.

Op de afbeelding een deel van de Eemster collectie dat door archeo-politiek is vals verklaard.