Mijn nieuwste mooiste steen is een klapper.
Kan een steentijdartefact tegelijk een werktuig en een sculptuur zijn? Die vraag houdt me al een paar weken bezig, want mijn nieuwste mooiste steen lijkt meer dan een imposant groot werktuig. Maar in de eerste plaats is het een artefact van vuursteen, waarbij een steenhouwer ooit dankbaar gebruik heeft gemaakt van de natuurlijke vorm. En wie weet zag hij of zij er ook meer in.
foto 1 LCT Leek rechtop gezet, foto 2
Op foto 2 is het onmiskenbaar. Een Large Cutting Tool (LCT) zo benoemt mijn vriend Henk Geertsma het ding. Een klapper van een werktuig, heel indrukwekkend. We gingen begin maart 2026 samen op pad zoals wel vaker. Henk heeft sinds de jaren tachtig in Noord Nederland een hele serie vindplaatsen ontdekt. In 2003 maakte ik een documentaire over hem voor RTV Drenthe (zie: https://www.youtube.com/watch?v=iwcmx5Oors8 , lengte 21’22”). De documentaire is ook te vinden op tjerkvermaning.nl aan het slot van het hoofdstuk De Rechtszaak. Sindsdien heb ik een aantal van Henk zijn vindplaatsen leren kennen.
Zo was ik rond 2010 met Henk in de omgeving van Leek, toen hij uit een pas opgeschoonde slootwal een vuistgrote schrabber van zwart vuursteen uit het keileem trok (zie foto 3 en 4). Hij kende de plek al van 2007. In die slootwal heeft Henk nog een tiental kleinere artefacten gevonden. Geert Venema is een andere amateur-archeoloog die daar in 2008, nadat hij de locatie heeft gekregen, ook is gaan zoeken. Ook Veenema vind er een aantal werktuigen, waaronder een keilermesser. Henk zijn broer Klaas Geertsma heeft die vondsten uit 2007 en 2008 gepubliceerd op zijn inmiddels niet meer actieve, maar nog wel te bekijken APAN website https://www.apanarcheo.nl. Duidelijk gevalletje micoquien beweert hij en daar denkt Henk net zo over vanwege de typologie. Dat maakt deze collectie 70.000 tot 130.000 jaar oud.
foto 3 drie stenen van Leek ene zijde, foto 4 drie stenen van Leek andere zijde
Omdat er daar bij Leek opnieuw werkzaamheden zijn, wil Henk er wel weer een keer heen en ik sta te popelen. De slootwal is begroeid geraakt, zodat daar weinig valt te ontdekken. Maar het terrein ernaast is dit jaar geëgaliseerd en daarmee is de toplaag verwijderd. De bijeengeschraapte leem ligt er op een hoop. We kijken er rond, lopen over en langs de leembult. Henk vind daar als eerste een zwart vuurstenen werktuig (zie foto 3 en 4) dat erg afgesleten randen heeft en Henk daarom niet erg kan boeien. Dan raap ik er ook een op, een steen die net tussen de uitgestrekte vingertoppen van mijn hand past. Zwarte vuursteen is het weer en deze steen is een beetje wit uitgeslagen. Er zit een ronde holte in ter grootte van een duim. Het vuursteen is daar maar enkele millimeters dik, terwijl het dikste deel van de verder mooi afgeronde steen ongeveer vier centimeter dik is. Omgedraaid is de steen op dezelfde plek ook uitgehold. Een prachtige schijf.
foto 5 LCT Leek detail ‘oog’
De steen is nat van de regen als ik hem oppak. De holte is net niet doorzichtig, maar wel lichtdoorlatend. Er zit keileem aan de rand van de steen geplakt. Ik denk aan een sculptuur als ik hem omhoog houd en tegen het zonlicht in bekijk. Is die doorschijnende holte een oog? Zie ik hier een vogel of stelt het een ander beest voor? Of is dat mijn verbeelding? Henk komt kijken en wat lacherig besluit ik alles maar in het midden te laten. Maar de steen is bijzonder denk ik. In een waterplaats spoel en wrijf ik de leem er af. En daar komt de bewerking tevoorschijn. Als je die steen met de bewerkte kant voor je ogen houdt zie je hoe indrukwekkend dit werktuig is. Een en al retouche op kleine afslagen. Mijn nieuwste mooiste steen.
foto 6 LCT Leek
Leek ligt aan de rand van het Drents keileemplateau dat hier met verschillende stromen afwatert in het Lauwersmeer en vervolgens de Waddenzee. Tot zover mijn aardrijkskundige kennis. En hoe zou het er hier uitgezien hebben in het verre verleden? En naar welke tijdsperiode moet ik kijken? Het leem ligt hier dicht onder het oppervlak zei ik al, is dat zeeklei of keileem? De zwarte kleuring van vuursteen komt door de inwerking van zeewater heb ik me ooit laten vertellen.
Henk heeft nog een andere vindplaats hemelsbreed ruim twintig kilometer westelijk die hij in de jaren tachtig heeft ontdekt bij Noord Bergum. De Wâldgroep noemt hij die verzameling. Een imposante verzameling vuurstenen werktuigen met een minstens zo indrukwekkende hoeveelheid sculpturen. En daarbij is er één werktuig die van hetzelfde type is. Ook een aan de smalle zijde bewerkte LCT van ongeveer hetzelfde formaat, ook zwart vuursteen, maar dan met een dikke laag witte cortex. Die steen heeft net zo’n klein puntje zijwaarts van het hoofdbewerkingsdeel als mijn steen. Die bewerking lijkt hier bedoeld om een boortje toe te voegen aan het forse werktuig. Hoe fijn een Large Cutting Tool kan zijn.
foto 7 LCT Wâldgroep, foto 8 LCT Wâldgroep boor/punt + foto 9 LCT Leek boor/punt
Een bijzonder type werktuig is het in elk geval. Wat pleit voor een determinering als sculptuur is dat de steen rechtop gezet kan worden. Het kan een vogel voorstellen met enige goede wil. Neanderthalers hebben hier ooit de kust verkend, dat lijkt me duidelijk. En hebben ze hier gebivakkeerd, gewoond of gefeest? Welke archeoloog durft er zonder met de ogen te knipperen een jaartal aan te verbinden of het aan een cultuur toe te kennen? Een ding weet ik wel, het is hier al heel lang goed toeven.
wpDiscuz
