Vondsten & artefacten

Waarom kwartsitische artefacten in de Nederlandse archeologie te vaak worden gemist

Vreemde stenen, bekende patronen: Waarom kwartsitische artefacten in de Nederlandse archeologie te vaak worden gemist

Inleiding

In de Nederlandse archeologie geldt vuursteen al decennia lang als de onbetwiste gouden standaard voor steentijdwerktuigen. Vuursteen heeft ideale homogene eigenschappen voor de typische conchoïdale (schelpsgewijze) breuk, waardoor slagbulten (bulbs of percussion), frictieribbels en scherpe retouches direct in het oog springen. Wanneer prehistorische mensen echter uitweken naar alternatieve steensoorten – zoals kwartsitische zandsteen, kwartsiet of kristallijn kwarts – gedraagt het materiaal zich fysisch heel anders. Dit artikel belicht hoe bewerkte stenen eruitzien wanneer de grondstof afwijkt van de Nederlandse vuursteennorm, en waarom de lokale wetenschappelijke blik hierdoor nog te vaak wordt vertroebeld.

1. De petrografie van afwijkende gesteenten en de paradox van de kwartskorrel

Om te begrijpen waarom alternatieve stenen er anders uitzien, moet er worden gekeken naar de microstructuur van het materiaal:

  • Vuursteen (microkristallijn silica): Een egale massa waarin slagenergie zich als een zuivere conchoïdale schokgolf voortplant, wat gladde breukvlakken oplevert.
  • Kwartsitische zandsteen & kwartsiet: Bestaat uit individuele kwartskorrels die door een matrix aan elkaar zijn gekit. Bij percussie plant de breuk zich transgranulair (dwars door de individuele korrels heen) of intergranulair (langs de korrelgrenzen door de bindende matrix) voort.
  • Het visuele effect: Het breukvlak is korrelig en mat. Klassieke slagbulten ontbreken vrijwel of zijn door de grovere korrelstructuur erg wazig. De bewerking verraadt zich daardoor niet via glanzende slagbulten, maar via vlakke, hoekige afslagnegatieven, een gerichte slagrichting en een geometrisch samenhangend kernstuk.

Rondom deze gesteenten speelt een opmerkelijke methodologische paradox in de vakliteratuur (zie Valsheid in Gesteente, 2022, pp. 199–201). Wanneer archeologen vuursteen onderzoeken, gebruiken ze microscopische kenmerken – zoals minuscule kwartskorrels en sponsnaalden – wél als betrouwbaar bewijs om ‘exotische’ vuursteensoorten (uit bijvoorbeeld België of Zuid-Limburg) te onderscheiden van de lokale keizand/keileemvuursteen. Petrografische details worden dus wél ingezet om herkomst en authenticiteit te bewijzen zolang het medium vuursteen is. Maar zodra de steen zelf uit kwartsiet of kwartsitische zandsteen bestaat, laten specialisten diezelfde petrografische flexibiliteit plotseling vallen en wordt een afwijkend materiaal direct terzijde geschoven.

2. Regionale en internationale vergelijkingsvoorbeelden

Wanneer er wordt gekeken naar bewerkte grove en kristallijne gesteenten, zijn lokaal en wereldwijd dezelfde technologische wetmatigheden zichtbaar:

A. Nederlandse referentiepunten: Peest en het Eemster-artefact

  • Peest (Artefact nr. 509 uit Valsheid in Gesteente, p. 225): Een officieel erkend artefact uit kwartsitische zandsteen. Zoals in de literatuur wordt opgemerkt, zijn Neanderthaler-artefacten uit Noord-Nederland bijna altijd van vuursteen, maar bestaan er uitzonderingen zoals deze afslag. Ondanks het ontbreken van typische vuursteeneigenschappen tonen de opeenvolgende afslagnegatieven een duidelijke menselijke handeling.
  • Het Eemster-artefact (eigen vondst): Deze specifieke vondst bij Eemster illustreert haarscherp hoe problematisch de beoordeling van afwijkende grondstoffen in de huidige praktijk is. Hoewel het stuk een reeks gecontroleerde afslagnegatieven en een logische debitagestructuur vertoont, werd de vondst door de experts formeel afgewezen als ‘zuiver natuurlijk’, met het oordeel dat er ‘geen enkele menselijke bewerking op te zien zou zijn’. Deze afwijzing vloeit rechtstreeks voort uit het star hanteren van klassieke vuursteennormen, waarbij het transgranulaire breukgedrag van kwartsiet ten onrechte buiten beschouwing wordt gelaten.

Figuur 1: Het Eemster-afslagwerktuig/zijschraper (eigenvondst) van kwartsitische grondstof met scherpe, hoekige afslagvlakken en gecontroleerde debitage.

Bij de beoordeling van afwijkende vondsten in Noord-Nederland worden afslagnegatieven door specialisten regelmatig afgedaan als ‘natuurlijke vorstpotlids’. Een vorstpotlid veroorzaakt echter een willekeurige breuk, terwijl het Eemster-artefact een logische en samenhangende vorm vertoont. Dat het Peest-stuk (nr. 509) wél als menselijk werktuig  wordt erkend en vergelijkbare kwartsitische vondsten als vorstschade worden weggezet, onderstreept de noodzaak om kwartsiet altijd consequent op de eigen materiaaleigenschappen te beoordelen.

B. Internationale parallellen: Zuid-Afrika (Utrecht) en Kenia

In tegenstelling tot de Nederlandse archeologische traditie, waar vuursteen de absolute norm vormt, is het gebruik van grove kwartsieten, kristallijne gesteenten en vulkanisch materiaal in de internationale steentijdarcheologie de standaard. Prehistorische mensen maakten wereldwijd gebruik van de grondstoffen die lokaal voorhanden waren, waarbij de bewerkingslogica universeel is:

  • Zuid-Afrika (Utrecht): In de Zuid-Afrikaanse steentijdarcheologie is het gebruik van grove kwartsieten de gewoonste zaak van de wereld. Artefacten uit deze regio (zoals de vondst uit Utrecht, Zuid-Afrika) vertonen hoekige afslagvlakken en een korrelige textuur die morfologisch verbluffend veel lijkt op de kwartsitische zandsteenafslag van Peest (nr. 509). Waar een dergelijke steen in Nederland door een gebrek aan vuursteensporen al snel wordt afgeschreven, wordt de menselijke oorsprong in Zuid-Afrika direct erkend op basis van de vorm en reductielogica.

Figuur 2: Kwartsitischartefactuit Utrecht, Zuid-Afrika. Qua breukstructuur, vlakke afslagnegatieven en mat-korrelige textuur vertoont dit stuk een opvallende morfologische en technologische overeenkomst met de afslag van Peest (nr. 509).

Kenia (Great Rift Valley): Vroeg-paleolithische assemblages uit de Great Rift Valley laten zien hoe vroege mensachtigen op grote schaal grove en vulkanische gesteenten bewerkten. Omdat vuursteen daar simpelweg ontbreekt, vormen deze alternatieve steensoorten de wetenschappelijke standaard. De resulterende kernen en hakwerktuigen uit deze regio vertonen exact dezelfde bewerkingslogica en afslagstructuur als de kwartsitische stukken uit Drenthe.

Figuur 3: Vroeg-paleolithischartefactuit de Great Rift Valley, Kenia, vervaardigd uit grove vulkanische grondstof met robuuste afslagvlakken.

3. De valkuil van de “zichtbare bewerking” en ergonomische functionaliteit

Een van de grootste struikelblokken in de archeologische praktijk is de verwachting dat menselijke bewerking altijd direct visueel opvalt. Bij harde, kristallijne of grove steensoorten versplintert het materiaal vaak onvoorspelbaar langs natuurlijke kristalroosters of korrelgrenzen, waardoor duidelijke traditionele slagbulten en strakke retouches ontbreken.

Figuur 4: Kristallijnkwarts-exemplaar (Northern Cape, Zuid-Afrika) waarbewerkingssporenlangs de kristalroostersvooreenongeoefendoognauwelijkszichtbaarzijn.

Daarnaast speelde ergonomische selectie een cruciale rol: prehistorische mensen zochten niet uitsluitend naar grondstoffen voor complexe reductiereeksen, maar gaven ook de voorkeur aan stukken die door hun natuurlijke geometrie en minimale gerichtheid direct functioneel in de hand lagen (zoals specifieke ergonomische duim- en vingeruitsparingen). Waar de traditionele Nederlandse praktijk bij dergelijke stenen al snel oordeelt dat het om natuurlijke breuken gaat, leert de internationale vergelijking dat materiaalkeuze vraagt om een bredere blik. Zonder oog voor alternatieve breukmechanismen bestaat het risico dat authentieke artefacten structureel over het hoofd worden gezien.

Conclusie en methodologische aanbevelingen

Wie kijkt voorbij de bekende vuursteennorm, ziet dat steentijdtechnologie universeel is en zich niet laat vangen in één stramien. Star vasthouden aan vuursteencriteria leidt ertoe dat afwijkende stenen in Nederland te vaak ten onrechte als ‘natuurlijk’ worden afgeschreven.

Een petrografisch onderbouwde benadering is essentieel om de volledige reikwijdte van prehistorische grondstofbenutting in kaart te brengen. Archeologisch onderzoek dient daarom standaard gebruik te maken van een verruimd referentiekader voor niet-vuursteenhoudende lithiek, zodat afwijkende steensoorten op hun eigen fysische en technologische merites worden beoordeeld.


Geraadpleegdeliteratuur

  • Andrefsky, W. (2005). Lithics: Macroscopic Approaches to Analysis. Cambridge University Press.
  • Delagnes, A., & Roche, H. (2005). Late Pliocene hominid knapping skills: the case of Lokalei 2C, West Turkana, Kenya. Journal of Human Evolution.
  • Inizan, M.-L., et al. (1999). Technology and Terminology of Knapped Stone. CREP, CNRS.
  • Postma, L., Niekus, M.J.L.T., et al. (2022). Valsheid in Gesteente: Waarom zijn de vuistbijlen van Tjerk Vermaning vals en wie zit er achter? Koninklijke Van Gorcum (specifiek pp. 199–201 voor petrografie en p. 225 voor afslag nr. 509 uit Peest, Dr.).

Artikel in het kort

14 november 2026

Dit artikel belicht hoe bewerkte stenen eruitzien wanneer de grondstof afwijkt van de Nederlandse vuursteennorm, en waarom de lokale wetenschappelijke blik hierdoor nog te vaak wordt vertroebeld. 1. Conclusie en methodologische aanbevelingen Wie kijkt voorbij de bekende vuursteennorm, ziet dat steentijdtechnologie universeel is en zich niet laat vangen in één stramien.

Gerelateerde artikelen

Deze samenvatting is automatisch samengesteld uit relevante passages van het oorspronkelijke artikel.

9 Comments on “Waarom kwartsitische artefacten in de Nederlandse archeologie te vaak worden gemist”

  1. Wat dacht je van Roebroeks, Stapert, Beuker, Verpoorte, Rensink, De Warrimont, Razcynski-Henk, Stoop enz enz

    Michika: natuurlijk houden wij rekening met het verschil tussen kenmerken op vuurstenen artefacten en andere grondstoffen. Maar het stuk van Eemster laat niets aan bewerkingssporen zien. Heeft niets te maken met meten met twee maten, maar onderscheid kunnen maken tussen natuur en artificieel. Maar zoals ik hierboven al aangeef, laat het gerust aan iemand anders zien.

  2. Marcel, het aanhalen van het stuk uit Peest als referentiekader is erg interessant, juist omdat de visuele en morfologische vergelijking met het lichte stuk uit Eemster laat zien hoe er met twee maten wordt gemeten.
    Dat jullie naar eigen zeggen tientallen van dit soort grofkorrelige stukken in de collectie hebben, onderstreept dat dit materiaal bekend is. De kern van de discussie is echter niet óf ze worden herkend, maar welke criteria daarbij in de praktijk worden gehanteerd. Dat het Eemster-stuk door jou resoluut terzijde wordt geschoven met de stelling dat er ‘geen slagvlakken of negatieven’ aanwezig zijn, illustreert exact de blinde vlek waar mijn artikel over gaat. Wie het Eemster-stuk objectief bekijkt, ziet namelijk wél degelijk een consequente bewerking en morfologie die bij een ‘zuiver natuurlijk’ stuk ontbreken. 
    Als een afwijkend of grofkorrelig stuk niet naadloos past binnen het strakke, traditionele model van fijnkorrelige vuursteen, wordt het door de gevestigde orde blijkbaar direct afgedaan als niet-zijnde een artefact. Dat er zo fundamenteel verschillend over wordt gedacht, onderstreept des te meer dat een breder en objectiever referentiekader voor dit type materialen hard nodig is. Geen ‘much ado about nothing’, maar een noodzakelijke methodologische blikverruiming.

  3. Aparte redenatie. ‘Kwartsitische’ artefacten (hiertoe kun je ook artefacten van andere non-vuurstenen rekenen) niet vaak herkend. Dat is dus niet juist, die worden wel herkend. Zelfde geldt voor artefacten van meer grofkorrelige vuursteen. Ook die worden (meestal) herkend, hebben we zelf tientallen van. Stuk van Eemster doet helemaal niet ter zake, is duidelijk geen artefact. Er zijn gewoon geen slagvlakken en negatieven aanwezig. Volstrekt logisch en terecht dat ik dit stuk afwijs, zouden collega’s ook doen. Stuk van Peest heeft duidelijke slagbult, restslagvlak en consequente negatieven, Eemster niet. Artikel is in feite ‘much ado about nothing’.

  4. Esbeek laat zien dat ook werktuigen van kwartsiet en kwartsitische zandsteen worden herkend. Volgens mij gaat Michika’s betoog over de criteria waarmee afzonderlijke vondsten zoals die uit Eemster worden beoordeeld. De gesteentesamenstelling bepaalt welk vergelijkingsmateriaal relevant is. De potlids waar het al eerder overging, volstaat op zichzelf niet om menselijke bewerking uit te sluiten. Daarvoor moet je ook kijken naar de breukvorm, eventuele slagvlakken en de richting en volgorde van de afslagnegatieven.
    Vuursteen met kalk- fossielresten kan poreuzer zijn dan compacte vuursteen. Rond die resten kunnen kleine holtes achterblijven, bijvoorbeeld als de kalk oplost. Qua porositeit kan zulke vuursteen lijken op grofkorrelige zandsteen. In zandsteen zitten de poriën vaak tussen de korrels, terwijl de holtes in vuursteen los van elkaar kunnen liggen. Daardoor kunnen beide stenen bij dezelfde porositeit.., voor wie zijn petrografische literatuur niet kent. Een heel goed artikel van Michika. Dan heb ik het nog niet gehad over de verwering afbraak van vuursteen in Noord-Nederland Dulling, bijvoorbeeld over hoe het oppervlak dof of gesteente dof en poreus wordt. Voor zover ik weet, is daar maar weinig wetenschappelijk onderzoek naar gedaan en er over gepubliceerd wat betreft Noord Nederlands vuursteen. Beetje bescheidenheid is dan wel op zijn plaats als windlak het uitgangspunt moet zijn. Overal op MP vindplaatsen komt dulling in onderzoek voor behalve in Nederland. Nou ja ook niet helemaal hier zijn ze vals met glans afbraak.

  5. Aanvullend op het materiaal van het Eemster-stuk: of het nu specifiek om kwartsitisch materiaal gaat of om een grofkorrelige vuursteensoort, dat raakt nu juist exact de kern van mijn betoog. Door de grovere korrelstructuur gedraagt dit materiaal zich qua breuk en slagkenmerken immers heel anders dan gladde, fijnkorrelige vuursteen — en precies om die reden vallen dergelijke stukken in de praktijk steeds weer ten onrechte buiten de boot.

  6. Beste Marcel, dank voor je inhoudelijke reactie. Het klopt inderdaad dat er op locaties als Rhenen en Esbeek en in het buitenland wel degelijk naar non-vuurstenen en kwartsitische materialen wordt gekeken — en dat is precies wat mijn artikel bepleit als de te volgen standaard.

    Wat betreft het Eemster-stuk: het is frappant dat ditzelfde type vondst in de praktijk door de gevestigde beoordeling regelmatig terzijde wordt geschoven als ‘zuiver natuurlijk zonder enige menselijke bewerking’, terwijl de morfologie en de breukstructuur (in lijn met bijvoorbeeld Peest nr. 509) wel degelijk een bewuste bewerking tonen. Dat er over de aard van dit soort specifieke stukken zo fundamenteel verschillend wordt gedacht, onderstreept des te meer dat een breder, objectief referentiekader voor niet-vuursteen in Nederland hard nodig is.

  7. Helemaal niet briljant. Blijkbaar kent Michika haar literatuur niet. Er zijn over de jaren vele artefacten van kwartsiet/kwartsitisch zandsteen en andere non-vuurstenen gepubliceerd. Bijv. van de vroeg-middepaleolithische Rhenen industrie (choppingtools, choppers e.d.), van Esbeek (honderden niet-vuurstenen artefacten, w.o. vuistbijlen), Peest (meerdere artefacten van kwartsiet, maar ook helleflinten). En zo zijn er wel meer voorbeelden.

    Btw het zogenaamde artefact van ‘kwartsitische grondstof’, is ten eerste geen artefact en al helemaal niet van ‘kwartsitische grondstof’. Het is een doodnormale, ietwat grofkorrelige vuursteen. Niets bijzonders.

  8. Briljante bijdrage. Staat boven alles m.i. kun je nagaan wat beroeps hebben weggezet als geofact de laatste decennia, maar ook de amateurarcheologen, die hun oordeel als enig goede opvolgden, en nog steeds opvolgen.. Wel heel droevig van de vakarcheologie., hele verbanden en chronologie weggesodemieterd bij determinatie,.en het missen van bewerkinguiterlijkheden en de veranderingen die het artefact deden lijken op geofacten,..niet best hoor! Wat zijn ze stil, het zegt genoeg! Blij dat er iemand is als Michika..

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *