In Situ

In Situ

In situ is Latijn voor “op de oorspronkelijke plaats”. In de archeologie is dit het belangrijkste uitgangspunt: archeologische vondsten, structuren en vindplaatsen worden bij voorkeur ter plekke in de bodem bewaard in plaats van opgegraven.

Vastgesteld in het verdrag van Malta of Valetta (1992) en uitgewerkt in de wet op de archeologische Monumentenzorg uit 2007 betekent dit dat archeologische vindplaatsen bij voorkeur behouden moeten worden. Opgraven is immers vernietigen.  De bodem is een veilige en duurzame bewaarplaats. En dat daar in de toekomst met nieuwe technieken en nieuwe onderzoeksvragen meer informatie uitgehaald kan worden dan nu. Een ander uitgangspunt van Malta is dat de verstoorder betaalt voor de kosten van archeologisch onderzoek. Dit zou een sterke prikkel voor behoud in situ moeten zijn. Opgraven is dus eigenlijk een noodmaatregel. En wordt alleen toegepast als de vindplaats ter plekke niet behouden kan worden. Bijvoorbeeld door woningbouw, wegenbouw enz.

In Nederland geldt een wettelijk opgravingsverbod. Niet iedereen mag zomaar opgraven. Archeologische opgravingen mogen alleen worden uitgevoerd door gecertificeerde bureaus en Instellingen. Nederland telt meer dan 100 bedrijven en overheids-instellingen binnen het archeologische werkveld. Dit varieert van kleine eenmanszaken tot grote adviesbureaus.

Peest.

Als alles doorgaat vindt er in het najaar een opgraving plaats in Peest. Omdat dit eigenlijk indruist tegen het “In situ bewaren” hebben de beleidsmakers, in samenspraak met alle betrokkenen, er iets op bedacht. Door daar onderzoek te doen hopen ze namelijk meer te weten te komen over dit type vindplaatsen, om toekomstig vragen te kunnen beantwoorden en die informatie om te zetten in beschermingsbeleid. Temeer omdat de Neanderthaler-archeologie in Drenthe op dit moment beleidsmatig en planologisch niet beschermd is.

Op zich is het natuurlijk een prima idee om dit soort zeldzame vindplaatsen te beschermen als Archeologisch monument. Die krijgen dan een soort Peest status. Het zou mooi zijn als deze status er dan ook gaat komen voor vindplaatsen als Hoogersmilde, Hijken, Eemster, Schuilenburg, **** en Bakkeveen. Critici zullen wellicht zeggen dat daarvoor toch het bewijs ontbreekt? En dat daar alleen een aantal losse vondsten gedaan zijn? Maar in hoeverre wijkt dat dan af van Peest. Ook daar zijn tot nu toe vooral artefacten aan de oppervlakte verzameld. Die weliswaar toegeschreven worden aan Neanderthalers, maar waarvoor het bewijs tot nu toe volledig ontbreekt. Het groots aangekondigde proefputten onderzoek in 2011 bracht daar ook geen duidelijkheid in. Men constateerde toen weliswaar dat zich daar Midden Paleolithische artefacten in het keizand bevonden.  En dat delen van de vindplaats nog redelijk intact waren gebleven. Maar een belangrijk aspect bleef uit. Er was namelijk geen sprake van een In Situ vindplaats. Dus niets lag op de oorspronkelijke plek. En dat laatste is voor de datering en waarheidsvinding cruciaal.

Hoop met de onderzoekers dat tijdens de geplande opgraving nu wel de nodige vondsten worden gedaan. Denk bijvoorbeeld aan botmateriaal, hout en verbrand vuursteen. Uiteraard op de oorspronkelijke plek, dus in situ. Met die kennis van nu zou ook nog eens kritisch kunnen worden gekeken naar eerdere onderzoeken. Waarom bijvoorbeeld geen proefsleuven graven in Hoogersmilde of Eemster?

Wellicht is dit eveneens een mooi begin voor meer openheid, verdraagzaamheid, respect en begrip bij iedereen die zich bezighoud met de oude steentijd. Veel stenenzoekers weten nu nog wanneer en waar ze artefacten hebben gevonden. En er is enorm veel kennis aanwezig, vooral bij de ouderen. Maar de tijd begint te dringen.

Evert Ulrich

Bron: “Nieuw onderzoek in een oud Landschap – De leefomgeving van de Neanderthaler van Peest” (Archeologie in Nederland december 2025)

Tekst bij de foto: vondsten uit Peest, gemaakt in het Drents Museum Assen.