Afbeeldingen op steen. Voor de een is het duidelijk en voor de ander, en dan met name binnen de archeologische wereld, is het een gruw. Je loopt dan ook snel het risico weggezet te worden als iemand die waarschijnlijk dan overal afbeeldingen in en op ziet. Ik denk dat het een van de reden is waarom dit soort stenen verborgen blijven binnen de collecties van de stenenzoekers. Want iedereen binnen die wereld wil graag serieus genomen worden.
In de 30 jaar dat ik stenen zoek heb duizenden stenen in de handen gehad. Ik bezit dan ook een prachtige collectie waarvan de grootste, met meer dan 10.000 stenen, inmiddels beschreven is. In die 30 jaar heb ik ook 2 stenen gevonden met een afbeelding. Althans, die zie ik er in. Dat ik me hiermee op dun ijs begeef besef ik. Maar dat risico neem ik dan maar.
Steen met een bizon
Deze steen met een afmeting van 6 x 4 x 3 cm (lxbxh) heb ik een paar jaar geleden gevonden in een steentijdnederzetting met vooral mesolithisch ( 9500-5300 v. Chr.) materiaal. Waarbij altijd de kans aanwezig is dat oudere sporen op die site (nog) niet aangeploegd zijn. De afbeelding op de steen laat een bizon zien. Opvallend is dat de maker gebruik heeft gemaakt van de geprononceerde cq verdikking van de teen om het dier nog krachtiger te maken. Hetzelfde fenomeen zie je bij de tekeningen in de grotten van o.a. Altamira-Spanje. Ook daar hebben de makers de natuurlijke verdikking op de rotswand en plafond gebruikt om de beelden eveneens realistischer te doen voorkomen. De kans dat een ploeg of eg dit veroorzaakt heeft sluit ik uit. Beschadigingen die hierdoor veroorzaakt kunnen worden zouden niet alleen veel heftiger, maar ook veel grover zijn. Een speling der natuur sluit ik eveneens uit. Daarvoor kloppen de verhoudingen veel te goed. Blijft over dat de mens deze afbeelding gemaakt moet hebben. Onder een binoculair microscoop is goed te zien dat met name bij de onderbuik een flink deel daarvoor bewust diep is weggekrast. Dit fenomeen is eveneens aan de voor- en achterkant van het figuur waar te nemen. Daarnaast heeft de maker, zoals eerder opgemerkt, dankbaar gebruik gemaakt van de aanwezige verdikking op de steen. Aangezien deze steen in een mesolithische context is gevonden is het aannemelijk dat deze minimaal zo oud moet zijn. Waarbij een oudere datum natuurlijk niet uit te sluiten is.
Dus, een volgende stap, de afbeelding van de steen met een bizon, en het verhaal gemaild naar een bekende archeoloog. Die mailde mij o.a.: “Ik zie zelf ook de vorm van de bizon, maar is dat ook wat ons brein ons doet zien. De nodige argumenten zijn dus overtuigende oudtijdse bewerkingssporen, vindplaatsen met context en veel meer voorbeelden die vergelijkbare afbeeldingen in dezelfde stijl laten zien. Dat soort zaken ontbreken bij deze groep stenen, waardoor het wetenschappelijk lastig is hier iets aan te bewijzen. Een belangrijk punt vind ik dat dit soort vondsten eigenlijk nog nooit in opgravingen naar voren zijn gekomen.
Dat hij de vorm van de bizon ook op de steen zag, stelde mij gerust. Dat ons brein ons daarbij helpt dat te zien klopt. Vele anderen, die ik de steen in de loop van de tijd heb laten zien, kwamen namelijk tot dezelfde conclusie. De vorm, de verhouding, de schouderpartij en kop……alles wijst op een bizon. Met betrekking tot de context: ik heb deze steen gevonden op een, voornamelijk mesolithische steentijd-site in de omgeving van Oldenzaal. De kans dat de natuur, ploeg of bijvoorbeeld een eg hierbij een handje heeft geholpen, sluit ik uit. Daarvoor is de afbeelding veel te precies. Blijft inderdaad het ontbreken van vergelijkingsmateriaal over. En het feit dat dergelijke stenen eigenlijk nooit bij opgravingen tevoorschijn komen. Zoals ik eerder suggereerde kunnen dit soort stenen om reden verborgen blijven binnen de collecties van stenenzoekers. Maar het kan natuurlijk ook zijn dat ze (nog) niet herkent zijn of worden.
Dit is een van de reden van deze publicatie. Een oproep om de collecties toch nog eens (goed) tegen het licht te houden. Wellicht levert het vergelijkingsmateriaal op.
Vogelschrabber
Vuurstenen schrabbers worden altijd veel binnen een bivak gevonden. Ze werden voornamelijk gebruikt bij de bewerking van huiden. Maar ook voor de bewerking van bot-, hout- en wellicht gewei was een schrabber een dankbaar hulpmiddel. Schrabbers komen in elke vorm en afmetingen voor. En een ding hebben ze gemeen: ze zijn functioneel en liggen daarom altijd goed in de hand. Om het maximale resultaat daarmee te behalen moest dat ook wel. Soms, vooral in de vroege periodes, vind je schrabbers die gemaakt zijn in combinatie met een ander werktuig, bijvoorbeeld met een steker of boor. Een van mijn mooiste schrabbers uit mijn collectie is een (vogel)schrabber. Deze vond ik eveneens in een steentijdnederzetting met voornamelijk mesolithisch materiaal, in de omgeving van Oldenzaal. Het is een bijzondere schrabber omdat het er sterk op lijkt dat een vogel hier model voor gestaan heeft. De schrabber is aan de voorzijde voorzien van een ronde geretoucheerde rug die doorloopt tot op de “kop”. Links daarvan bevind zich een scherp uitsteeksel, dat bedoeld kan zijn als boor of steker. Op de onbewerkte achterzijde bevindt zich de slagbult. De afmeting van deze kombinatie schrabber is 3,5 x 2,5 cm.
Overduidelijk herken ik hier een vogelkop in. Alles klopt, de gebogen vorm, de kuif, de snavel en zelfs de nek. Wat bovendien opvalt is dat deze schrabber totaal niet functioneel is. En, in tegenstelling met de reguliere schrabber, lastig vast te houden. Deze kan niet anders ontstaan zijn dan door de mens. Immers de natuur kan dit zo niet vormen. Door toedoen van een ploeg, eg of en ander boeren werktuig is eveneens uit te sluiten.
Over het hoe en waarom men afbeeldingen op steen werden gemaakt door onze prehistorische voorouders zwijgen de bronnen. Was het angst of juist respect voor de dieren die men afbeeldde. Of was het de geest van het dier die men zich wilde eigen maken. We tasten daarover nog steeds in het duister. Gezien beide voorbeelden ging men in ieder geval zorgvuldig, gedetailleerd en met veel respect te werk.
Evert Ulrich
________________________
wpDiscuz
