Archeologen moeten voorzichtig zijn met conclusies die zij niet wetenschappelijk kunnen onderbouwen. Dat stelde de Leidse hoogleraar Wil Roebroeks in een opmerkelijk artikel uit 2007 door Christiaan Weijts, gepubliceerd door de Universiteit Leiden in mareonline.nl. Zijn uitspraken in het artikel over wetenschappelijke twijfel, archeologische interpretaties en de toenemende behoefte aan aansprekende verhalen roepen interessante vragen op.
Toen de Leidse archeoloog Wil Roebroeks de prestigieuze Spinozapremie ontving, sprak hij uitgebreid over zijn onderzoek naar de vroege mens, de Neanderthalers en de ontwikkelingen binnen de archeologie.
De Spinozapremie, ook wel de Nederlandse Nobelprijs genoemd, stelde hem in staat zijn onderzoek aanzienlijk uit te breiden en wetenschappers uit verschillende disciplines bij zijn werk te betrekken. Maar minstens zo interessant als zijn onderzoeksplannen waren zijn opmerkingen over de manier waarop archeologen met wetenschappelijke gegevens omgaan.
Uit het artikel blijkt dat Roebroeks zich opvallend kritisch uitliet over zijn eigen vakgebied.
‘Ik denk dat wij archeologen vaak uitspraken doen die wij helemaal niet hard kunnen maken’, verklaarde hij.
Daarop volgde een uitspraak die eigenlijk boven iedere archeologische discussie zou moeten hangen:
‘Wij worden betaald voor twijfel, niet voor verhalen.’
Het is een wetenschappelijk uitgangspunt dat moeilijk ter discussie kan worden gesteld. Archeologische conclusies behoren immers gebaseerd te zijn op controleerbare gegevens, niet op overtuigingen, aannames of aantrekkelijke reconstructies van het verleden. En roept deze uitspraak van Roebroeks een interessante vraag op: wordt dit uitgangspunt binnen de Nederlandse archeologie ook consequent toegepast wanneer het gaat om omstreden vondsten en als we het boek “Valsheid in gesteente” lezen. Het boek bespreekt verschillende complottheorieën over mogelijke daders en belicht diverse scenario’s over wat er mogelijk gebeurd zou kunnen zijn.
Het boek gaat over een van de bekendste en langdurigste controverses binnen de Nederlandse prehistorische archeologie betreft de vondsten van Tjerk Vermaning. De Drentse amateurarcheoloog bracht in de jaren zestig en zeventig verschillende collecties stenen werktuigen onder de aandacht, die hij toeschreef aan de Neanderthalers.
De vondsten veroorzaakten aanvankelijk grote belangstelling, maar werden later onderwerp van een felle discussie over hun authenticiteit. Die discussie heeft diepe sporen nagelaten. Niet alleen binnen de archeologische wereld, maar ook onder amateurarcheologen en verzamelaars die zich bezighouden met de oudste bewoningsgeschiedenis van Nederland.
Wat daarbij opvalt, is dat het onderzoek zich niet uitsluitend richtte op de stenen werktuigen zelf en het empirische onderzoek daarnaar. Daarnaast werden verschillende scenario’s ontwikkeld waarin werd verondersteld hoe mogelijke vervalsers de werktuigen zouden hebben vervaardigd en op de vindplaatsen terecht zouden hebben gebracht. Deze scenario’s berustten echter niet op directe getuigenverklaringen of op aantoonbaar bewijs van daadwerkelijke vervalsingshandelingen.
En juist daar wordt de wetenschappelijke benadering van Wil Roebroeks interessant.
Roebroeks en het belang van contextonderzoek
Wil Roebroeks heeft zich, voor zover uit de hier besproken informatie blijkt, nooit ondubbelzinnig uitgesproken over de echtheid of onechtheid van de vondsten van Vermaning. Dat is opmerkelijk, omdat hij als specialist op het gebied van de vroege mens en de Neanderthalers bij uitstek vertrouwd is met de wetenschappelijke problemen die dergelijke vondsten met zich meebrengen.
In een interview over de Vermaning-kwestie heeft Roebroeks juist gewezen op het belang van onderzoek naar de archeologische context. In het interview voor RTV Drenthe met voormalig journalist Hielke Meijer, die actief betrokken is bij de website Steentijdvondsten.nl, kwam dit onderwerp aan de orde.
De precieze formulering van Roebroeks in dat interview verdient nog nadere verificatie. Maar het belang van zijn wetenschappelijke uitgangspunt is duidelijk. Een stenen werktuig kan niet los worden gezien van de omstandigheden waarin het is aangetroffen.
Het gaat dus niet om de vraag of contextonderzoek alle problemen oplost, maar of alle relevante gegevens voldoende zijn onderzocht en tegen elkaar zijn afgewogen.
Wanneer een wetenschappelijke discussie al tientallen jaren voortduurt, zou juist de bereidheid om bestaande conclusies opnieuw aan toetsbare gegevens te onderwerpen centraal moeten staan.
Wanneer archeologie een verhaal wordt
Een ander opvallend onderdeel van het artikel over Roebroeks betreft zijn kritiek op de ontwikkeling van de archeologie. Volgens hem bestaat binnen het vakgebied een toenemende neiging om het verleden in aansprekende verhalen te presenteren. Vooral de commerciële archeologie krijgt daarbij kritiek.
‘De zucht naar verhalen wordt door de commerciële archeologie steeds erger’, aldus Roebroeks.
Hij waarschuwt bovendien voor situaties waarin archeologische interpretaties worden gebruikt om een aantrekkelijk beeld van het verleden te scheppen, terwijl de wetenschappelijke onderbouwing daarvan onvoldoende is. Die kritiek raakt aan een breder probleem. Archeologen beschikken doorgaans slechts over fragmenten van het verleden. Een stenen werktuig, een vuurplaats of een enkele botvondst kan belangrijke informatie opleveren, maar vertelt niet automatisch hoe mensen leefden, dachten of hun omgeving ervoeren. Toch worden dergelijke fragmenten regelmatig verwerkt tot gedetailleerde reconstructies van het dagelijks leven in de prehistorie. Dat is op zichzelf niet verkeerd. Hypothesen en reconstructies zijn onmisbaar binnen wetenschappelijk onderzoek.
Maar er bestaat een wezenlijk verschil tussen een voorstelling die als mogelijkheid wordt gepresenteerd en een verhaal dat de indruk wekt dat het verleden daadwerkelijk zo is verlopen.
Een voorbeeld dat in dit verband vragen oproept, is een aan archeoloog toegeschreven beschrijving van Neanderthalers die op blote voeten door de sneeuw zouden hebben gelopen. Toch is het voorbeeld interessant vanwege de wetenschappelijke vragen die het oproept.
Hoe kunnen we vaststellen of Neanderthalers schoeisel gebruikten? Welke archeologische of biologische aanwijzingen zijn daarvoor beschikbaar? En hoe ver mogen onderzoekers gaan bij het reconstrueren van gedrag waarvoor geen rechtstreeks bewijs bestaat? Het is denkbaar dat Neanderthalers onder bepaalde omstandigheden blootsvoets liepen. Maar dat is iets anders dan met zekerheid kunnen vaststellen dat zij zonder schoeisel door besneeuwde landschappen trokken.
Juist hier wordt het onderscheid tussen wetenschappelijke hypothese en verhalende reconstructie belangrijk. Roebroeks wijst er in zijn interview zelf op dat archeologen over het leven van vroege mensachtigen slechts beperkte uitspraken kunnen doen. Over de vraag hoe Neanderthalers communiceerden, merkt hij bijvoorbeeld op dat taal niet fossiliseert en daardoor bijzonder moeilijk archeologisch te onderzoeken is.
Zijn conclusie is veelzeggend:
‘Verklaringen die niet toetsbaar zijn, zijn heel onbevredigend.’
Dat is een belangrijke constatering. Want als wetenschappelijke toetsbaarheid zo zwaar weegt bij reconstructies van het gedrag van Neanderthalers, dan moet hetzelfde beginsel gelden voor conclusies over de authenticiteit van hun vermeende werktuigen.
Twee maten in de archeologie?
Daarmee komen we terug bij de vondsten van Tjerk Vermaning.
De discussie over deze vondsten heeft zich gedurende tientallen jaren ontwikkeld tot een ingewikkelde kwestie waarin wetenschappelijke argumenten, historische gebeurtenissen en persoonlijke tegenstellingen soms moeilijk van elkaar te scheiden zijn. Voorstanders en tegenstanders hebben hun eigen interpretaties van het beschikbare materiaal naar voren gebracht.
Maar uiteindelijk zou slechts één vraag doorslaggevend mogen zijn: wat kan op basis van controleerbaar onderzoek daadwerkelijk worden vastgesteld? Dat betekent niet dat iedere bestaande wetenschappelijke conclusie automatisch onjuist of achterhaald is. Evenmin betekent het dat een omstreden vondst authentiek moet worden verklaard zolang niet iedereen van het tegendeel overtuigd is.
Wetenschappelijke twijfel verplicht onderzoekers niet om alle verklaringen even waarschijnlijk te vinden.
Maar zij verplicht hen wel om onderscheid te maken tussen wat is aangetoond, wat aannemelijk wordt geacht en wat nog onzeker is. Wanneer nieuwe onderzoeksmethoden of relevante gegevens beschikbaar komen, moet bovendien kunnen worden beoordeeld of deze aanleiding geven tot aanvullend onderzoek. Dat is geen uitzonderingspositie voor de vondsten van Vermaning. Het is een algemeen beginsel van wetenschappelijk onderzoek.
Een wetenschap die zichzelf moet blijven bevragen
Het artikel in mareonline over Wil Roebroeks is ook om een andere reden interessant.
Hij benadrukt dat de archeologie van de vroege mens zich steeds verder ontwikkelt door samenwerking met andere disciplines, waaronder biologie, evolutieonderzoek en antropologie. Zijn eigen onderzoek naar het verdwijnen van de Neanderthalers is daarvan een voorbeeld.
Roebroeks onderzoekt onder meer of verschillen in energiebehoefte, voedselpatronen en mobiliteit een rol kunnen hebben gespeeld bij het verdwijnen van de Neanderthalers en het voortbestaan van de moderne mens. Hij presenteert dergelijke verklaringen nadrukkelijk als hypothesen die nader onderzocht moeten worden.
Dat is precies hoe wetenschap behoort te functioneren.
Nieuwe inzichten ontstaan niet uitsluitend door bestaande kennis te bevestigen, maar ook door eerdere interpretaties kritisch te onderzoeken. Voor de discussie over Vermaning betekent dit dat het zinvol is om de oorspronkelijke onderzoeksgegevens, de argumenten voor en tegen authenticiteit en de mogelijkheden van hedendaagse onderzoeksmethoden opnieuw naast elkaar te leggen.
Niet om op voorhand een bepaalde uitkomst af te dwingen, maar om vast te stellen welke vragen daadwerkelijk beantwoord zijn en welke mogelijk nog openstaan.
De woorden van Roebroeks verdienen navolging
Het zou onjuist zijn om uit het artikel van Christiaan Weijts af te leiden dat Wil Roebroeks de vondsten van Tjerk Vermaning als authentiek beschouwt. Daarvoor biedt het artikel geen enkele grond.
Maar het zou evenzeer verkeerd zijn om voorbij te gaan aan zijn nadrukkelijke pleidooi voor wetenschappelijke twijfel en toetsbare verklaringen.
Zijn opmerkingen over archeologische verhalen, onvoldoende onderbouwde uitspraken en de beperkingen van archeologisch onderzoek raken aan fundamentele vragen die ook in de Vermaning-discussie een rol spelen. Misschien is dat wel de belangrijkste betekenis van dat artikel. Niet dat Roebroeks een oordeel over Vermaning uitspreekt, maar dat hij duidelijk maakt welke eisen aan een wetenschappelijk oordeel gesteld moeten worden.
Archeologie mag geen wedstrijd worden waarin het meest overtuigende verhaal wint. Uiteindelijk moeten de onderzoeksgegevens beslissen.
En zolang er concrete, toetsbare vragen bestaan die met aanvullend onderzoek beantwoord kunnen worden, verdient het wetenschappelijke debat ruimte.
Want zoals Wil Roebroeks het zelf zo treffend formuleerde:
‘Wij worden betaald voor twijfel, niet voor verhalen.’
Die uitspraak zou niet alleen moeten gelden voor nieuwe ontdekkingen en spectaculaire reconstructies van het leven van de Neanderthalers. Zij verdient ook een plaats in de discussie over een van de meest omstreden hoofdstukken uit de Nederlandse archeologische geschiedenis: de vondsten van Tjerk Vermaning.
Bronnen en verantwoording
Christiaan Weijts, over prof. dr. Wil Roebroeks naar aanleiding van de toekenning van de Spinozapremie, gepubliceerd door de Universiteit Leiden. De citaten van Roebroeks in dit artikel zijn ontleend aan de artikeltekst Mareonline.nl. https://www.mareonline.nl/achtergrond/archeoloog-kan-rust-kopen
RTV Drenthe, interview van Hielke Meijer met Wil Roebroeks over de vondsten van Vermaning en het belang van contextonderzoek. Video
Boek: Neanderthalers in Noord-Nederland, leven aan de rand van de oerwereld (2019).
Artikel in het kort
Zijn conclusie is veelzeggend: ‘Verklaringen die niet toetsbaar zijn, zijn heel onbevredigend.’ Dat is een belangrijke constatering. Misschien is dat wel de belangrijkste betekenis van dat artikel.
