De afgelopen tijd staat de vindplaats Eemster op deze website regelmatig centraal in artikelen en discussies. Voor wie de geschiedenis van Eemster niet kent, biedt onderstaande samenvatting een korte introductie op de gebeurtenissen die ertoe hebben geleid dat deze vindplaats nog altijd omstreden is, en de complexiteit van het Eemster-debat terug te voeren op de kernoorzaak. Het betreft slechts een beknopt overzicht van een veel uitgebreider verhaal.
De affaire rond de Eemster-vondsten van amateurarcheoloog Tjerk Vermaning groeide uit tot wat eerder ook al met zijn vondsten tot een rechtszaak leidde wederom uit tot een omstreden kwestie in de Nederlandse archeologie. Wat begon als een mogelijke ontdekking van een uitzonderlijk oud prehistorisch kampement, eindigde ook in een jarenlang conflict tussen amateurarcheologen en professionele onderzoekers. Volgens voorstanders van Vermaning heeft dit conflict een zorgvuldig en onafhankelijk onderzoek naar de vindplaats uiteindelijk onmogelijk gemaakt.
De problemen rond Eemster begonnen toen Vermaning de exacte locatie van de vindplaats geheim hield. Hij vreesde dat de overheid en archeologische instellingen, zoals eerder was gebeurd met zijn vondsten uit Hijken en Hoogersmilde, de Eemster collectie zouden opeisen als schatvondst. Vermaning had alle collecties zelf willen houden.
—
Dat Vermaning zijn collecties nooit heeft willen afstaan, is de sleutel tot de hele affaire!
De beschuldigingen tegen hem zouden op verkeerde aanname zijn gebaseerd. Toen die niet langer houdbaar bleek, is de amateurarcheoloog Ad Wouters als verdachte naar voren geschoven, reden is wel zeer waarschijnlijk geweest, dat het kleine kringetje van beroeps-steentijdspecialisten geen andere uitweg meer kon bedenken voor ontstane impasse en hun geloofwaardigheid. Zoals te lezen is in het boek Valsheid in gesteente, geschreven door Frans de Vries, Marcel Niekus en consorten. Dat hun eigen geloofwaardigheid hierdoor nog meer onder druk kwam te staan, namen zij niet in ogenschouw. Ook binnen de beroepswereld werd al voorzichtig kritiek geuit op het verdacht maken van Wouters.
—
Het wederzijdse wantrouwen nam verder toe nadat archeoloog De Leeuw kennis kreeg van de collectie Eemster en de informatie terechtkwam bij professor Waterbolk van het Biologisch-Archeologisch Instituut in Groningen. Vermaning voelde zich verraden en verloor naar eigen zeggen elk vertrouwen in de Nederlandse beroepsarcheologie. Vanaf dat moment verslechterden de verhoudingen snel.
Na de beschuldigingen van vervalsing van de Hoogersmilde vindplaats en de daaropvolgende rechtszaak raakte de discussie steeds meer gepolariseerd. In plaats van gezamenlijk onderzoek te verrichten naar de vindplaatsen zelf, verschoof de aandacht naar de vraag of de artefacten authentiek waren. Voorstanders van Vermaning stelden dat een opgraving op de vindplaats Eemster uitsluitsel zou kunnen geven, maar een dergelijke opgraving kwam jarenlang niet van de grond.
Halverwege de jaren tachtig was een doorbraak mogelijk toen de provincie Drenthe geld beschikbaar stelde voor een onderzoek naar de vindplaats. Ook hier ontstonden echter conflicten over de leiding van het onderzoek, de betrokkenheid van verschillende archeologische instellingen en de volgorde waarin vondsten en vindplaats moesten worden onderzocht. Binnen zowel de amateurarcheologische vereniging APAN waar Vermaning erelid van was als onder professionele archeologen bestond verdeeldheid over de aanpak van het onderzoek naar de vindplaats Eemster. Uiteindelijk werd door dit archeopolitiek spel de geplande opgraving geannuleerd en trok de provincie de subsidie in.
Volgens critici ging daarmee een unieke kans verloren om de discussie wetenschappelijk te beslechten. De vraag of vergelijkbare artefacten nog in de bodem Eemster aanwezig waren, bleef onbeantwoord. Maar amateur archeologen vonden op die vindplaats jaren later nog steeds enkel stukken.
Ook latere onderzoeken leidden niet tot een doorbraak. Een onderzoek onder leiding van professor Roebroeks werd door APAN bekritiseerd vanwege de gekozen onderzoeksmethode. Volgens de vereniging werd niet exact op de locatie gegraven waar eerdere vondsten waren gedaan, waardoor geen betrouwbare uitspraak mogelijk was over de archeologische context. De conclusies van het onderzoek werden daarom door de amateurarcheologen als onbetrouwbaar gezien.
Daarnaast bleef een later onderzoek van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek naar oppervlaktekenmerken en patina van de Eemster-vondsten zonder openbaar eindrapport. Waarom de aangekondigde publicatie nooit verscheen, is nooit duidelijk geworden. Voor aanhangers van Vermaning vormt dit tot op de dag van vandaag een bron van frustratie.
De geschiedenis van Eemster laat zien hoe diep wantrouwen, persoonlijke conflicten en institutionele tegenstellingen een wetenschappelijk debat kunnen beïnvloeden. Zowel amateurarcheologen als beroepsonderzoekers beschuldigden elkaar van vooringenomenheid. Daardoor verschoof de aandacht steeds verder van de archeologische vraag zelf naar de strijd tussen de betrokken partijen.
Ruim veertig jaar later is de centrale vraag nog altijd niet definitief beantwoord. De authenticiteit van de Eemster-vondsten blijft onderwerp van discussie ook op deze website door de discussie deelnemers. Wat wel vaststaat, is dat de controverse rond Vermaning heeft geleid tot een situatie waarin een breed gedragen, onafhankelijk en zorgvuldig onderzoek naar de vindplaats nooit volledig tot stand is gekomen.
Achteraf hebben beroepsarcheologen de Vermaning Vondsten van Eemster omschreven als vervalsingen zonder dat ze de stukken onder ogen hebben gehad voor onderzoek.
Dit is slechts een korte samenvatting van het uitgebreide Eemster-verhaal. Het volledige verhaal is te lezen op tjerkvermaning.nl.
Foto: Een van de artefacten uit de collectie “Eemster 1” gevonden door Tjerk Vermaning. Bifaciaal ‘Keilmesser’ of ‘wedgeknife’.
